Ochotnicza Straż Pożarna w Szczawnicy obchodzi w tym roku wyjątkowy jubileusz – 140 lat nieprzerwanej działalności. Uroczystości rocznicowe zaplanowano na 13 września 2025 r. To wydarzenie nie tylko okazja do świętowania długoletniej tradycji ratowniczej i społecznej, ale przede wszystkim wyraz głębokiego uznania dla roli, jaką jednostka odgrywa w codziennym życiu lokalnej społeczności. OSP Szczawnica to nie tylko gaszenie pożarów – to symbol bezpieczeństwa, obywatelskiego zaangażowania i lokalnej tożsamości, który od dekad kształtuje charakter całej gminy.
Powstanie Ochotniczej Straży Pożarnej w Szczawnicy datuje się na rok 1885. Wcześniej, w 1882 r., zdaniem archiwalnych źródeł ówczesny właściciel Szczawnicy – Akademia Umiejętności w Krakowie, delegowała swych przedstawicieli do Szczawnicy, w celu zorganizowania ochrony przeciwpożarowej budynków zdrojowych. W tym czasie podejmowano już próby organizacji lokalnej straży przyzakładowej, która zakupiła sikawkę ręczną i zorganizowała ćwiczenia ogniowe. Oficjalnie jednak jako datę założenia jednostki przyjęto 1885 r. W jej pierwszym zarządzie znaleźli się : ks. Proboszcz Przyboś – Prezes OSP, Stanisław Żuchowski – Skarbnik, Augustyn Buchs – Sekretarz, Łukasz Malinowski – Komendant OSP i Wojciech Czaja (Wójt Gminy Szczawnica Niżna) – Członek.
Pierwszym honorowym członkiem szczawnickiej straży był Henryk Sienkiewicz, będący wówczas na leczeniu w Szczawnicy. W gronie późniejszych członków honorowych znaleźli się m.in. Kozakiewicz – powstaniec z 1863 roku, Wincenty Zgut – słynny artysta malarz i długoletni kierownik szkoły, Jan Wiktor – pisarz , Maria Bielawaska – nauczycielka i społeczniczka oraz dr. Artur Werner – założyciel Klubu Sportowego w Szczawnicy.
Już na starcie strażacy dysponowali ręczną sikawką i podstawowym sprzętem, a do 1891 r. – kiedy ugaszono pożar „Starego Dworu” w Szczawnicy – jednostka zaliczyła swój „chrzest ogniowy”. Za pierwszą remizę strażakom służył stary spichlerz gminny. Z upływem lat OSP Szczawnica rozbudowywała swój sprzęt (m.in. kolejne sikawki i później motopompy) oraz strukturę organizacyjną. Pozostając formacją ochotniczą, od 1997 roku strażacy z tej jednostki działają w ramach Krajowego Systemu Ratownictwa Gaśniczego, zobowiązując się do utrzymywania gotowości bojowej i współpracy z centrum dowodzenia w Nowym Targu.
Choć podstawowym zadaniem OSP jest gaszenie pożarów i niesienie pomocy w sytuacjach kryzysowych, jednostka w Szczawnicy od dawna prowadzi także szeroką działalność społeczno-kulturalną. Już w 1904 roku druh Jan Malinowski założył kółko aktorskie, przekształcone potem w Zespół Regionalny im. Jana Malinowskiego – jeden z najstarszych w regionie.
Zespół folklorystyczny do dziś prezentuje góralskie tradycje i zbiera środki na działalność straży. Istotnym elementem tej kultury jest też orkiestra dęta OSP, powstała w 1937 roku. Z początku towarzyszyła wszystkim uroczystościom kościelnym i patriotycznym w Szczawnicy, a obecnie nadal wzbogaca lokalne festyny i święta. Od 1985 r. przy jednostce działa także Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza (MDP) – obecnie kilkunastoosobowa grupa młodych druhów, którzy uczą się ratownictwa i kształtują postawy obywatelskie. Dzięki temu OSP angażuje kolejne pokolenia mieszkańców w lokalne życie społeczne i propaguje postawy prospołeczne.
Najważniejsze akcje ratownicze OSP Szczawnica:
1891 – pożar „Starego Dworu” w Szczawnicy, przy którym nowo powstała straż po raz pierwszy sprawdziła się w akcji.
1917 – wielki pożar zabudowań na tzw. Starej Drodze (ul. Flisacka); strażacy z Szczawnicy brali udział w gaszeniu trawiącego wieś ognia.
1934 – potężna powódź w lipcu 1934 r. zniszczyła część uzdrowiska. Ochotnicy walczyli o ewakuację ludzi i zabezpieczanie zalanych rejonów. Za odwagę i ofiarność otrzymali list pochwalny Zarządu Okręgu Straży Pożarnych w Krakowie.
1935–1936 – seria groźnych pożarów: spaleniu uległy m.in. wielki budynek „Pod Wężem” na Zawodziu (obejmujący pensjonat „Dom Wczasowy”), oraz budynek Dworu Gościnnego i GS na Zawodziu. Podczas akcji mundurowi wielokrotnie ratowali mienie i organizowali pomoc poszkodowanym.
1941 – pożar 3/4 zabudowań Szlachtowej; strażacy z całego regionu (w tym jednostki szczawnickiej) gasili gigantyczny ogień niszczący sąsiednią wieś.
1962 – seria dużych pożarów: spłonął m.in. Dworek Gościnny „Dom pod Modrzewiem” oraz odbudowany Dom Nauczyciela na Sewerynówce. W akcji ratunkowej brały udział również jednostki PSP.
1991 – pożar schroniska górskiego na Przehybie; strażacy z OSP Szczawnica wsparli akcję gaśniczą w trudnym, górskim terenie.
1993 – tragiczny pożar willi „Reduta” przy ul. Zdrojowej (w uzdrowiskowej części Szczawnicy). Akcja objęła ok. 25 jednostek (OSP i PSP z regionu). Straty oszacowano na 1,7 mld zł, ale dzięki szybkiej interwencji mieszkańcy uniknęli większej tragedii.
Oprócz akcji gaśniczych strażacy z OSP Szczawnica uczestniczyli też w licznych ćwiczeniach, kursach i zawodach sportowo-pożarniczych (między innymi od 1929 r. organizowali wspólny kurs dla wielu okolicznych jednostek) oraz w akcjach ratowniczych przy wypadkach drogowych czy powodzi lat 90. i 2000. Współpracują ze Szkołą Aspirantów PSP w Krakowie oraz partnerskimi strażami na Słowacji (Spiska Bela), co podnosi ich kwalifikacje i umożliwia wymianę doświadczeń.
Współczesność i znaczenie dla społeczności
W ciągu 140 lat działalność OSP Szczawnica znacznie się rozwinęła – stacjonuje tu nowoczesny sprzęt (motopompy, samochody ratownicze, drabina wysuwana, pojazdy terenowe) i mundury odpowiadające normom. Druhowie pełnią służbę społeczną, nieodpłatnie chroniąc okolicę przed pożarami i innymi zagrożeniami.
Znaczenie OSP dla szczawnickiej społeczności jest ogromne. Strażacy są symbolem lokalnego patriotyzmu i gotowości do niesienia pomocy. Poprzez różnego rodzaju działania jednostka wzmacnia więzi społeczne i tradycję. Na przykład podczas czerwcowego jubileuszu 130-lecia w 2015 roku druhowie przemaszerowali z orkiestrą do kościoła św. Wojciecha, co spotkało się z szerokim zainteresowaniem mieszkańców. Członkostwo w OSP daje też mieszkańcom poczucie bezpieczeństwa – wiedzą, że w razie potrzeby zawsze znajdą się wyszkoleni sąsiedzi do gaszenia pożaru czy udzielania pierwszej pomocy.
Dziś, kiedy jednostka przygotowuje się do obchodów 140-lecia, tradycja łączy się z nowoczesnością: strażacy zrzeszeni w OSP Szczawnica korzystają z zaawansowanego sprzętu, a jednocześnie wciąż pielęgnują wielopokoleniowe pasje – folklor (Zespół Regionalny), muzykę (orkiestra dęta) i niesienie pomocy. Dzięki temu OSP pozostaje ważnym ogniwem lokalnej społeczności, łącząc pracę ratowniczą z działalnością kulturalną i wychowawczą.
