105 lat temu, 14 marca 1921 r. hrabia Stanisław Konstanty Drohojowski – właściciel dóbr czorsztyńskich – formalnie ustanowił prywatny rezerwat przyrody na Wzgórzu Zamkowym w Czorsztynie. Inicjatywa ta była podyktowana wizją prof. Władysława Szafera, przewodniczącego Państwowej Komisji Ochrony Przyrody (PKOP), promującego ochronę unikatowych obszarów Pienin.
Rezerwat o powierzchni ok. 7,5 ha objął lasy i łąki wokół ruin zamku, chroniąc cenny fragment przyrody (np. rosnący tu pszonak pieniński oraz motyla niepylaka apollo). Wydarzenie to uznawane jest za pierwszą w Polsce inicjatywę ochrony przyrody na terenie Pienin. Przez kolejne dziesięciolecia obszar zamku włączano stopniowo w zakres ochrony państwowej. Po II wojnie światowej teren rezerwatu ostatecznie znalazł się w Pienińskim Parku Narodowym (m.in. włączony dekretem w 1996 r.).
Kontekst historyczny
Stanisław Konstanty Drohojowski (1855–1925) od 1819 r. był właścicielem dóbr czorsztyńskich m.in. zamku i okolicznych wsi i angażował się intensywnie w rozwój turystyki na terenie Pienin. Włączył się także w ruch ochrony przyrody. Wiosną 1921 r. odpisał na apel prof. Szafera i zadeklarował utworzenie rezerwatu na swoim terenie. Zachowało się oryginalne pismo Drohojowskiego skierowane do prof. Władysława Szafera, w którym hrabia wyraził gotowość wyłączenia Wzgórza Zamkowego z gospodarki rolnej dla celów ochrony przyrody.
Władysław Szafer (1886–1970) był botanikiem UJ i prekursorem ochrony przyrody w Polsce. W 1919 r. stanął na czele Państwowej Komisji Ochrony Przyrody, która już w 1920 r. postulowała utworzenie parku narodowego w Pieninach. To on zainicjował kontakt z Drohojowskim i promował ideę ochrony Pienin. W latach 1921–1932 Szafer współpracował z naukowcami (m.in. Ludwikiem Sitowskim, Stanisławem Kulczyńskim, Walerem Goetlem) nad projektem parku pienińskiego. Pierwszym namacalnym skutkiem tych starań był właśnie rezerwat w Czorsztynie, a następnie – utworzenie Pienińskiego Parku Narodowego w 1932 r. (druk rozporządzenia 23 V 1932).
Ruch ochrony przyrody w II RP rozwijał się dynamicznie: już od lat 20. powstawały rezerwaty leśne, a od 1932 r. – parki narodowe (Pieniny, Białowieża). Polska brała przykład z Yellowstone (1872) czy amerykańskich parków. Dzięki staraniom Szafera i jego uczniów wprowadzono ustawę ochrony przyrody (1934) i katalogi rezerwatów. W Pieninach szczególną rolę odegrały także instytucje takie jak Towarzystwo Tatrzańskie i lokalne starostwo (wspomniane przez Szafra w 1964 r. jako „działanie ocalające przyrodę”).
Ustanowienie rezerwatu (14 marca 1921)
Zgodnie z zachowanymi źródłami, 14 marca 1921 roku hrabia Drohojowski utworzył prywatny rezerwat przyrody o charakterze zupełnym na wzgórzu zamkowym w Czorsztynie. Dokument ten – wspominany w archiwum PAN i PANU – był de facto pierwszą formalną instytucją ochronną w Pieninach. Rezerwat obejmował ok. 7,5–8 ha terenu: lasy bukowe oraz murawy wokół ruin zamku. Act prawny (oświadczenie hrabiego) objął zarówno zadrzewione stoki, jak i leżące na szczycie ruiny, łącząc ochronę wartości przyrodniczych z konserwacją zabytku. Inicjatorem był prof. Szafer, lecz oficjalnym „twórcą” rezerwatu pozostawał Drohojowski jako właściciel ziemski.
Na stronie Pienińskiego Parku Narodowego czytamy: „W dniu 14.III.1921 roku … Stanisław Konstanty Drohojowski utworzył ze wzgórza zamkowego prywatny rezerwat zupełny o powierzchni 7,5 ha”. Równocześnie w piśmiennictwie ochrony przyrody czytamy, że Drohojowski złożył Szaferowi „zapis o utworzeniu rezerwatu”. Odtąd wzgórze zamkowe nosiło nazwę „Rezerwat Zamek Czorsztyn”. Chociaż obszar był niewielki, miał być rdzeniem przyszłego parku. Projekt Kulczyńskiego 1923 obejmował Grodową Górę i pasmo Trzech Koron, zaś rezerwat Drohojowskiego stanowił jego filar.
Opis rezerwatu
Rezerwat znajdował się na Wzgórzu Zamkowym (Zamkowa Góra, 583 m n.p.m.) – wapiennym grzbiecie Pienin Czorsztyńskich. Ta kieszeń jurajsko-kredowych skał jest bogata w skamieniałości (ammonity, itp.) i stanowiła „cenny przykład budowy geologicznej Pienin”. Wzgórze opada stromymi ścianami w kierunku doliny Dunajca (dziś Zbiornik Czorsztyński), co czyniło zamek naturalnie obronnym miejscem. Rezerwat obejmował kompleks lasów bukowych, muraw i przyzamkowych ścian skalnych, włączając też kamieniste polany na grzbiecie.
Najcenniejszym gatunkiem występującym na tym terenie jest endemiczny pszonak pieniński (Carlina onopordifolia) – rzadki kwiat występujący w Polsce tylko w kilku miejscach Pienin. Na Wzgórzu Zamkowym występuje najliczniejsza populacja tego gatunku. Dzięki żółtym kwiatom pszonaka wzgórze przyciąga liczne owady, w tym motyla niepylaka apollo (Parnassius apollo). Apollo można dziś zobaczyć w rezerwacie na zamku dolnym, podobnie jak wspomniany pszonak. Inne spotykane gatunki to mchy i paprocie charakterystyczne dla cienistych skał wapiennych Pienin, a także fragmenty lasu bukowego z runem typowym dla Gorców i Pogórza.
Rezerwat sąsiaduje z ruinami Zamku w Czorsztynie, średniowiecznej warowni o bogatej historii (zasięg granicy polsko-węgierskiej, starostwo książęce). Ochrona wzgórza ma więc także wymiar konserwatorski – zabezpieczała malowniczą sylwetkę zamku przed rozprzęganiem kamieni i zachowała jego otoczenie (dalej częściowo widoczne pomosty i bastiony). Przy rezerwacie wzniesiono również tablicę upamiętniającą króla Jana III Sobieskiego (Grunwald 1910, następnie przemieszczona w latach międzywojennych). Zamek w Czorsztynie był miejscem lokalnych uroczystości i punktów widokowych – jego obecność dodatkowo uzasadniała ochronę otaczającego go środowiska. Dziś ruiny stanowią główną atrakcję turystyczną, dostępne w obrębie Pienińskiego Parku Narodowego.
Działania Drohojowskiego i Szafra opisują liczne publikacje i opracowania. Bezpośrednią podstawę stanowią źródła pierwotne: m.in. korespondencja Drohojowskiego i materiałów PKOP przechowywana w Archiwum PAN i PAU (sygn. PROP 111.2.427). Istnieją także relacje uczestników – prof. Kulczyński czy W. Goetel opisywali propozycje parków pienińskich w „Ochronie Przyrody” (1922–1923). Zachowały się plany i korespondencja PROP omawiane w pracach historyków (np. Dąbrowskiego). Dodatkowo Pieniński Park Narodowy zgromadził archiwalia i fotodokumenty z lat międzywojennych, dostępne na stronach muzealnych i biuletynach (cyfrowe zbiory Prac Pienińskich, PPN etc.). W publikacjach muzeum prof. Szafera („Prądnik” i „Pieniny – Przyroda i Człowiek”) naukowcy analizują wpływ tych dokumentów, wskazując inicjatywy ochronne hrabiego Drohojowskiego na tle polityki państwowej.
Rezerwat utworzony przez Stanisława Drohojowskiego nie istnieje dziś jako odrębna jednostka lecz teren ten został wpisany w obszar Pienińskiego Parku Narodowego. W 1996 r. powołano w PPN rezerwat „Zamek Czorsztyn” (10,28 ha) obejmujący wzgórze i ruiny. Dziś jest to chroniony obszar I strefy parku, gdzie od lat prowadzone są prace konserwatorskie i monitoring przyrody. Ruiny zabezpieczono przed dalszą degradacją, udostępniając wieżę Baranowskiego zwiedzającym. Rezerwat i zamek są obecnie popularnym celem turystycznym. Goście parku mogą tu obserwować opisaną roślinność i owady, a także korzystać ze ścieżek dydaktycznych.
Założenie rezerwatu w 1921 r. w praktyce zapoczątkowało system ochrony Pienin. Dzięki temu obszar ten przetrwał bezwzględne eksploatacje okresu powojennego (m.in. zalanie doliny zaporą). Wyodrębnienie rezerwatu ułatwiło późniejsze badania naukowe i plany rozszerzenia ochrony – w latach 70. XX wieku utworzono rezerwat „Przełom Dunajca” o sąsiednią Białkę, a w 1954 reaktywowano Pieniński PN jako park państwowy.
Pierwszy prywatny rezerwat Drohojowskich stał się symbolem troski o zachowanie unikatowej przyrody Pienin ze strony właścicieli Czorsztyna. Co roku, 14 marca przypominany jest przez PPN fakt utworzenia pierwszego prywatnego rezerwatu przyrody, który następnie został przekształcony w pierwszy park narodowy w Polsce. Tutaj, w Czorsztynie narodziła się także sama koncepcja parku pienińskiego – Drohojowski, Szafer i ich współpracownicy rozpoczęli proces, który prowadził do uznania Pienin za pierwszy polski park narodowy. Dzięki nim dziś chroni się tu endemity (także w ramach programów Unii Europejskiej, np. Natura 2000). Zamek i rezerwat stanowią ważny przykład współistnienia ochrony przyrody z ratowaniem zabytków.
