Źródło „Wanda” – zwane też potocznie Zdrojem Wandy – to mineralne ujęcie wody leczniczej w Dolnym Parku Zdrojowym Szczawnicy. Zostało odkryte podczas prac rekultywacyjnych w 1867 roku, przy czyszczeniu zasypanych wcześniej dwóch starych ujęć nazwanych „Helena” i „Aniela”.
Analiza chemiczna wykonana wtedy przez dr. A. Aleksandrowicza z Krakowa i dr. Hoffa z Wiednia wykazała, że woda ze źródła Wanda to szczawa alkaliczno‑słona (wodorowęglanowo‑chlorkowo‑sodowa) bogata w CO₂.Już przy odkryciu zalecano ją kuracjuszom z dolegliwościami przemiany materii i dróg moczowych. Geneza zdroju Wanda wiąże się bezpośrednio z rozwojem szczawnickiego uzdrowiska w XIX wieku, nowe ujęcie powstało na miejscu dwóch zapomnianych zdrojów, przywracając bogactwo leczniczych wód Dolnego Parku.
Nazwa „Wanda”
Źródła historyczne nie podają jednoznacznej przyczyny nadania imienia „Wanda” nowemu ujęciu. W dokumentach z 1867 r. pojawia się już gotowa nazwa – „Nowe źródło otrzymało nazwę, Wanda’”, lecz nie jest wyjaśnione, dlaczego wybrano akurat to imię. Można jedynie przypuszczać, że nawiązywano do zwyczaju nadawania żeńskich imion źródłom (por. zdroje „Helena”, „Aniela” odkryte nieco wcześniej czy inne o imionach żeńskich jak Józefina, Magdalena) lub że wybrano imię o silnych polskich konotacjach (księżniczka Wanda z legendy). Brak jest jednak dokumentacji potwierdzającej konkretny związek z legendą czy osobą, więc pochodzenie nazwy pozostaje niejasne. W każdym razie już od XIX w. imię „Wanda” utrwaliło się na stałe przy tym źródle.
Rola w uzdrowisku Szczawnica
Zdrój Wanda odgrywał rolę uzupełniającą w systemie uzdrowiskowym Szczawnicy. Po uruchomieniu głównych pijalni (np. „Józefina” czy „Stefan”) nowe odkrycia, w tym Wanda, wzbogacały ofertę leczniczą kurortu. Woda „Wanda” – bogata w sole sodowo‑wodorowęglanowe – zalecana była m.in. przy otyłości, skazie moczanowej i przewlekłych nieżytach żołądka, dlatego uzupełniała kuracje prowadzane w uzdrowisku.
Chociaż nie była głównym źródłem (brak własnego dużego zespołu pijalni pitnych na skalę Placu Dietla), stanowiła jeden z dziesięciu istotnych „wodociągów” Szczawnicy. Zdroje takie jak Wanda świadczyły o bogactwie szczawnickich wód mineralnych (w mieście wydobywano m.in. Jan, Józef, Józefina, Stefan, Helena, Magdalena, Szymon i Pitoniakówka) i przyciągały kuracjuszy poszukujących różnych właściwości leczniczych. W praktyce Zdrój Wanda często służył do picia wód mineralnych dla gości spacerujących Dolnym Parkiem. Jego rola terapeutyczna współistniała z turystycznym wykorzystaniem źródła, bo był on łatwo dostępny dla spacerowiczów.
Infrastruktura i zmiany na przestrzeni lat
Drewniana altana wzniesiona nad zdrojem „Wandy” w 1911 r., ufundowana przez Adama hr. Stadnickiego
Na początku działalności uzdrowiska wokół Zdroju Wandy urządzono typowe obiekty uzdrowiskowe. Pierwsza pijalnia wody mieściła się w murowanym, ośmiokątnym pawilonie usytuowanym poniżej źródła
W roku 1860 wzniesiono też drewnianą altanę nad samą studnią.
Po 1876 r., kiedy pierwotny pawilon przekształcono w kaplicę Matki Boskiej Częstochowskiej (pierwsza msza tu odprawiona została w 1877 r. przez dzierżawcę Franciszka Tomanka, wodę ze źródła oddawano w niewielkim, drewnianym kiosku umieszczonym bezpośrednio nad źródłem.
W 1911 r. nowy właściciel uzdrowiska, hrabia Adam Stadnicki, sfinansował budowę stylowej, drewnianej altany nad ujęciem Wandy. Obiekt ten służył kuracjuszom do połowy XX w. (przykładowe ujęcie z lat 1911–1915 ilustruje zdjęcie powyżej. Po wojnie funkcje sanatoryjno‑lecznicze altany uległy zatarciu – budynek nie przetrwał do naszych czasów.
Źródło „Wanda” w latach 1924–1927, po wzniesieniu drewnianej altany nad ujęciem
Współcześnie źródło Wanda jest obudowane niską kamienną ścianką z wyprowadzonym kranem, a woda jest dostępna w dowolnej ilości dla kuracjuszy i turystów. Jak podają źródła uzdrowiskowe, wody ze źródła Wanda, podobnie jak ze źródeł Szymon i Pitoniakówka, są ogólnodostępne – można je czerpać codziennie bez ograniczeń, m.in. przy zejściu z kolejki na Palenicę czy w Dolnym Parku przy kaplicy.
Zmieniały się więc funkcje ujęcia: od pijalni w okresie świetności XIX-wiecznego uzdrowiska, poprzez prowizoryczne punkty czerpalne, aż po otwartą fontannę-zdrój, w której woda leczy i orzeźwia spacerowiczów. Poza tym sama Dolina Grajcarka była przez lata administrowana przez różne instytucje uzdrowiskowe (od Szalayów, przez Akademię Umiejętności, Stadnickich, po państwowe zakłady sanatoryjne), co wpływało też na doraźne decyzje dotyczące infrastruktury i utrzymania źródła.
Kontekst historyczny rozwoju uzdrowiska Szczawnica
Historia Zdroju Wandy splata się z dziejami samego uzdrowiska szczawnickiego. Początki uzdrowiska sięgają lat 1839–1849, gdy Józef Szalay przejął Szczawnicę i wytyczył Park Górny z pierwszymi pijalniami
W kolejnych dekadach intensywnie odkrywano kolejne źródła – „Magdalenę” (1839), „Szymona” (1840), „Jana” (1869) itp. wpisując Szczawnicę w modny w Galicji rozwój uzdrowisk karbonowych.
Źródło Wanda ujrzało światło dzienne w trakcie tej ekspansji (1867 r.), jako efekt naukowych badań składu i wydajności wód. W 1876 r. uzdrowisko przeszło w ręce Akademii Umiejętności w Krakowie, a w 1909 r. – zostało wykupione przez Adama hr. Stadnickiego, który kontynuował jego rozbudowę (m.in. budując „Inhalatorium” i willę „Modrzewie”).
Po II wojnie światowej, w 1948 r., uzdrowisko zostało upaństwowione, co oznaczało przejęcie obiektów przez administrację państwową. Źródła takie jak Wanda weszły w skład tzw. dolnej strefy (Park Dolny) kurortu. W okresie PRL pijalnie pitne Szczawnicy były częściej skupione w centralnych budynkach, zaś Zdrój Wanda pełnił przede wszystkim funkcję lokalnego ujęcia w parku. Współcześnie uzdrowisko zostało częściowo sprywatyzowane i nadal eksploatuje wodę mineralną, a przy źródle Wanda odzyskano dostępność dla odwiedzających. W szerszym kontekście geologicznym, występowanie tak wielu szczaw w Szczawnicy (w tym Wandy) wynika z charakterystycznego usytuowania miasta na pograniczu Pienin i Beskidu Sądeckiego, gdzie andezytowe masywy karpackie pozwoliły na powstawanie głębinowych roztworów gaszących się jako wody mineralne.
Znaczenie kulturowe i symboliczne
Choć Zdrój Wanda nie jest związany z żadnym szczególnym mitem lokalnym ani postacią historyczną, odgrywa rolę w krajobrazie kulturowym Szczawnicy. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów jest stojąca przy źródle drewniana figura dziewczynki z dzbanem. Ta tzw. podawajka symbolizuje tradycję wody pitnej – dawniej kuracjusze, którzy nie mogli sami podchodzić do źródła, dzwonkiem wzywali dziewczynę, by przyniosła im wodę ze studni.
Figura podkreśla historyczne znaczenie gościnności i opieki uzdrowiskowej: jest materialnym wspomnieniem o pomocnicach czy pensjonariuszkach niosących „szczawniczankę” do chorych. Kulturowo sam fakt, że źródła mają ludzkie imiona, świadczy o charakterystycznej tradycji uzdrowiskowej – tworzy to w Szczawnicy osobny folklor źródlanego świata. Co prawda imię „Wanda” kojarzy się w polskiej kulturze przede wszystkim z legendarną księżniczką, to jednak bez dowodu trudno stwierdzić, że zdroje były przy omawianiu nazwy inspirowane tą legendą. Jako że źródło Wanda powstało na gruncie dawnego dwóch wcześniejszych zdrojów (Helena, Aniela), można je odczytywać jako symbol ciągłości i odnowy uzdrowiska – stare wody „odżyły” pod nową nazwą. Współcześnie Źródło Wanda jest także atrakcją turystyczną Dolnego Parku – pokazuje historyczne etapy rozwoju uzdrowiska, od XIX-wiecznej altany do obecnej „fontanny” – i stanowi pomost pomiędzy tradycją leczniczą a rekreacyjną ofertą Szczawnicy.
