Wśród zabytkowej zabudowy Szczawnicy, tuż przy Parku Górnym, znajduje się wyjątkowy zespół trzech drewnianych willi. „Palma I”, „Palma II” oraz „Pod Polem” są świadectwem rozwoju uzdrowiska w drugiej połowie XIX wieku. To właśnie tutaj zastosowano rozwiązania sanitarne, które jak na tamte czasy były dużą nowością.
Trzy wille przy Parku Górnym
Zespół znany jako Wille „Palma” tworzą trzy połączone ze sobą budynki: „Pod Palmą”, określana dziś jako „Palma I”, „Pod Magdaleną”, czyli „Palma II”, oraz „Pod Polem”. Kompleks znajduje się przy ul. Park Górny 14–15, w bezpośrednim sąsiedztwie Parku Górnego.
„Palma I” znajduje się pod adresem Park Górny 14, natomiast „Palma II”, dawna „Magdalenka”, pod numerem 15. Trzecia z willi – „Pod Polem” – nie posiada własnego adresu pocztowego. Zespół został połączony w 1927 roku. Wille „Palma I” i „Palma II” znajdują się w wykazie zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa.
Od Łukasza Malinowskiego do Ferdynanda Oleksego
Historia tego miejsca sięga XIX wieku. W drugiej połowie tego stulecia parcela, na której stoją obecnie wille, należała do Łukasza Malinowskiego.
Następnie działki w rejonie Parku Górnego nabył Ferdynand Oleksy, który wraz z żoną prowadził restaurację w Tarnowie i dzierżawił należący do Eustachego Sanguszki „Hotel Krakowski”.
To właśnie z działalnością rodziny Oleksego związany był rozwój tego fragmentu Szczawnicy. W latach 1885–1889 rozpoczęto budowę pensjonatów przeznaczonych dla przyjeżdżających do uzdrowiska gości. W dokumentacji zabytkowej występują jednak również inne datowania poszczególnych budynków – dla „Palmy I” podawany jest rok 1905, a dla „Magdalenki”, czyli „Palmy II”, rok 1890.
Nowoczesność ukryta w drewnianych willach
Jednym z najbardziej interesujących elementów historii kompleksu są zastosowane w nim rozwiązania sanitarne.
Wille były jednymi z pierwszych budynków w Szczawnicy, w których zastosowano system spłukiwania w porcelanowych ustępach. Woda była dostarczana do zbiornika umieszczonego w wieży dachowej, a następnie spływała do sanitariatów.
Jak na realia XIX-wiecznego uzdrowiska było to rozwiązanie nowoczesne i świadczyło o tym, że projektując pensjonaty, zadbano nie tylko o ich wygląd, ale również o komfort przebywających w nich gości.
Drewniana architektura z charakterystycznymi detalami
Wille „Palma” są przykładem drewnianej architektury Szczawnicy z okresu rozwoju uzdrowiska. Ich bryły, drewniane elewacje, ganki i dekoracyjne detale tworzą charakterystyczny zespół architektoniczny Parku Górnego.
„Palma I”, znana również jako „Pod Palmą”, wyróżnia się dekoracyjnym gankiem wspartym na dwóch parach słupów. Jego górną część zdobią ażurowe, drewniane elementy.
„Palma II”, wcześniej nosząca nazwę „Magdalenka”, stanowi drugą część zespołu. Oba budynki są drewniane, z kamiennymi i ceglanymi partiami piwnicznymi, drewnianymi stropami belkowymi oraz elewacjami pokrytymi pionowymi deskami.
Trzecia willa – „Pod Polem” – wyróżnia się szczególnie rozbudowanymi detalami architektonicznymi. Budynek jest trójkondygnacyjny, podpiwniczony i posiada mieszkalne poddasze. W jego wnętrzu znajdowała się przestronna sala jadalna oraz drewniane schody.
Na uwagę zwraca przede wszystkim wschodnia elewacja z trójkondygnacyjnym gankiem i rzeźbionymi słupami podtrzymującymi balkon. Południowa część budynku ma natomiast symetrycznie rozmieszczone okna oraz przeszkloną ścianę jadalni.
Wojna, lazaret i powojenne losy
Historia willi zmieniła się wraz z wybuchem II wojny światowej. W budynkach przez pewien czas funkcjonował lazaret, w którym przebywali niemieccy lotnicy oraz żołnierze ukraińscy.
Po zakończeniu wojny nieruchomości zostały upaństwowione i przejęte przez Fundusz Wczasów Pracowniczych.
Dopiero w 1991 roku spadkobiercy rodziny Oleksego odzyskali wille. Następnie zostały one sprzedane. Podobny los wcześniej spotkał położoną nieco niżej willę „Wacław”, wybudowaną w 1910 roku przez Józefa Oleksego, syna Ferdynanda.
Świadectwo dawnej Szczawnicy
Wille „Palma” są dziś częścią historycznego krajobrazu Parku Górnego i przypominają o okresie, gdy Szczawnica rozwijała się jako uzdrowisko i miejscowość wypoczynkowa. W miejskich dokumentach dotyczących dziedzictwa kulturowego wille Palma wymieniane są wśród najważniejszych zabytkowych obiektów Parku Górnego.
Ich historia łączy kilka ważnych etapów dziejów Szczawnicy: rozwój uzdrowiska w XIX wieku, wprowadzanie nowych rozwiązań technicznych, okres II wojny światowej, powojenne upaństwowienie oraz późniejszy zwrot nieruchomości spadkobiercom.
Dziś trzy wille przy Parku Górnym pozostają jednym z charakterystycznych zespołów zabytkowej architektury Szczawnicy.
