Willa „Leonówka” powstała w okresie intensywnego rozwoju szczawnickiego uzdrowiska zapoczątkowanego przez Józefa Szalaya. Szalay w 1860 r. wydzierżawił tereny Podgórza i Parku Dolnego i już od połowy lat 60. XIX w. powstawały tam drewniane obiekty uzdrowiskowe (kąpieliska, pensjonaty). Willa wzniesiono w latach 1866–1870 – swoją nazwę zawdzięczała hrabiemu Leonowi Sapiesze. Najpewniej służyła jako elegancki pensjonat dla kuracjuszy (nazywano ją także „Pałacykiem”), wpisując się w architekturę służącą gościom sanatoryjnym.
Architektura i styl
Leonówka była typową willą uzdrowiskową budowaną w modnym wówczas stylu szwajcarskim (alpejskim). Oznacza to, że była to prosta i funkcjonalna konstrukcja głównie drewniana, osadzona na kamiennej podmurówce, z kilkoma kondygnacjami, co umożliwiało większą liczbę pokoi dla kuracjuszy. Charakterystyczne były duże tarasy, balkony i loggie wychodzące na Park Dolny, pozwalające wypoczywać na świeżym powietrzu. Budynek zdobiła bogata snycerska ornamentyka – misternie rzeźbione werandy, balustrady, nadwieszane daszki, które nadawały mu malowniczy, alpejski wygląd.
Historia i losy obiektu
Po śmierci Józefa Szalaya (1876) większość uzdrowiska szczawnickiego wraz z obiektami parkowymi przeszła w ręce Akademii Umiejętności, a w 1909 r. cały majątek kupił hrabia Adam Stadnicki. W okresie międzywojennym willa „Leonówka” funkcjonowała dalej jako pensjonat – pojawiła się nawet reklama skierowana do wojskowych i urzędników państwowych (m.in. zachwalano wówczas kuchnię i towarzystwo). Do wybuchu II wojny światowej budynek zachował swoje położenie w centralnej części Parku Dolnego.
Willę rozebrano najprawdopodobniej ok. 1938–1939 (najpewniej w związku z działaniami wojennymi) – dziś na jej miejscu stoi odsłonięty w 1985 r. Pomnik Pamięci Narodowej „Mieszkańcom Szczawnicy Poległym za Ojczyznę” autorstwa J. Bieńka. W czasie powojennej polonizacji uzdrowiska sam budynek nie został odbudowany.
Znaczenie kulturowe i turystyczne
Choć sama „Leonówka” nie dotrwała do czasów współczesnych, stanowi istotny element dziejów Szczawnicy. Była jednym z zabytkowych budynków Parku Dolnego wraz z willami „Maria”, „Marta” i „Szwajcarka Dolna”, które tworzą historyczny szlak uzdrowiskowej architektury. Obecnie miejsce jej położenia upamiętnia pomnik, a spacerowicze odwiedzający Park Dolny mogą podziwiać sąsiednie zabytki i pozostałości dawnej zabudowy zdrojowej. Historia Leonówki przypomina o roli arystokratów i lekarzy w rozwoju Szczawnicy oraz o turystyczno-leczniczej przeszłości miasta.
