Falsztyn to niewielka, ale malowniczo położona wieś Spisza, w województwie małopolskim (gmina Łapsze Niżne, powiat nowotarski). Usytuowana jest na północnych zboczach Pienin Spiskich i w Kotlinie Nowotarskiej. Od północy i zachodu otaczają ją wapienne skały, a od południa rozciąga się tafla Jeziora Czorsztyńskiego. Taki krajobrazowy kontekst sprawia, że Falsztyn bywa celem wycieczek – oferuje piękne widoki na Pasmo Lubania i Tatry oraz bliski kontakt z naturą.
Nazwa miejscowości pochodzi z języka niemieckiego (od Falkenstein – „Sokoli Kamień”) – świadczy to o tym, że osada powstała prawdopodobnie już w XV wieku z inicjatywy osadników niemieckich. Legendy łączą początki Falsztyna z istnieniem średniowiecznego opactwa na tym terenie, a badania archeologiczne potwierdzają, że rzeczywiście tutejszy klasztor mógł istnieć (został zniszczony prawdopodobnie podczas najazdów husytów).
Historia i właściciele
Początki Falsztyna są ściśle związane z dziejami okolicznego majątku zamkowego. W XVI wieku, kiedy folwark spiski wchodził w skład dóbr zamku Niedzica (Dunajec), właściciel Niedzicy, Hieronim Łaski, rozpoczął budowę nowego zamku zwanego Falkenstein (1535 r.). Wkrótce potem (1589 r.) dobra te przeszły w ręce rodziny Horvathów, co odzwierciedlało burzliwe losy Spisza pod wpływami polskimi i węgierskimi. Przez wieki Falsztyn pozostawał w systemie pańszczyźnianym – pańszczyznę utrzymano tu aż do reformy rolnej 1931 roku.
W XIX i na początku XX w. dziedzicami wsi byli baronowie z rodu Jungenfeldów. Na początku XX stulecia Karol Rudolf von Jungenfeld, niemiecki baron luterański, wzniósł tutaj reprezentacyjny dwór rodzinny. Po śmierci Karola majątek odziedziczył jego syn Teodor, a następnie (po tragicznej śmierci Teodora w 1933 r.) przejęła go urzędowo rodzina Salamonów. Dwór przeszedł wówczas w ręce hrabiny Ilony Salamon właścicielki Niedzicy, a później jej syna Istvana Salamona. Ten ostatni był formalnym ostatnim właścicielem majątku przed II wojną światową.
Po II wojnie światowej cały zespół dworski przeszedł na własność państwa, po 1989 r. właścicielem majątku w Falsztynie stał się Skarb Państwa. W 1996 r. główny budynek pałacowy spłonął prawdopodobnie od uderzenia pioruna.
Zabytki i architektura
Nieistniejący już dwór barona Karola Jungenfelda – był to murowany, klasycystyczny pałac wzniesiony na początku XX w. przez właściciela Karola Jungenfelda. Po rozbudowie międzywojennej był to ośmiopokojowy budynek na kamiennym fundamencie, kryty czterospadowym dachem. W okresie PRL służył m.in. jako ośrodek kolonijny czy letniskowy (mieściła się tam też szkoła), a po 1989 r. został przekazany na rzecz Skarbu Państwa. Niestety główna rezydencja pałacowa uległa pożarowi w 1996 r. od uderzenia pioruna. Do dziś ocalały jedynie niektóre budynki gospodarcze – oficyna (gdzie przez lata działała szkoła, aktualnie po kapitalnym remoncie) i czworak (sklep) – oraz części zabytkowego parku dworskiego.
Cmentarz Jungenfeldów – cmentarz rodowy założony u stóp Sokolej Skały na obrzeżach wsi. Tutaj pochowani są baron Karol Rudolf von Jungenfeld wraz z rodziną (wyznania ewangelickiego). Ich grobowce zbudowano z dużych wapiennych głazów z tabliczkami inskrypcyjnymi. Cmentarz ten stał się pomnikiem lokalnej historii – „ślad materialny” obecności rodziny Jungenfeldów we wsi.
Kaplica pw. Matki Boskiej Królowej Polski – nietypowa świątynia urządzona w dawnym spichlerzu dworskim. W latach 80. XX w. miejscowi mieszkańcy przekształcili dworski spichlerz w kapliczkę, dobudowując w późniejszym okresie wieżę. Obiekt ten łączy w sobie drewno (konstrukcja spichlerza) i cegłę (wieża), przyciąga więc uwagę miłośników architektury.
Tradycyjna zabudowa spiska – w samym Falsztynie wciąż widać dawny układ wsi typowy dla regionu Spisza. Domy mieszkalne stoją tu blisko siebie, często z przybudowaniami gospodarczymi, a zabudowa wiejska łączy elementy drewna i kamienia.
Współczesność i kultura
Falsztyn to dziś spokojna wieś licząca około 300 mieszkańców. Mimo swej niewielkiej wielkości, odznacza się specyficzną tożsamością kulturową Spisza. Mieszkańcy posługują się żywą gwarą spiską (z unikalnym akcentem) i kultywują lokalne tradycje – np. tradycyjny strój spiski czy przydomki regionalne.
Znaczenie ma także historia – jeszcze w XX w. Falsztyn (jak i inne wioski spiskie) był pod silnym wpływem dawnych ustrojów feudalnych, co przez wieki kształtowało jego życie społeczno-gospodarcze (pańszczyznę zniesiono tu dopiero w 1931 r.)
Obecnie wieś jest częścią atrakcyjnej turystycznie krainy Pienin Spiskich. Przez Falsztyn przebiega ścieżka rowerowa Velo Dunajec, łącząca okolice Niedzicy z Łapszami Niżnymi. Turyści korzystają tu z bazy noclegowej (m.in. góralskie domki i pensjonaty z widokiem na jezioro) oraz z licznych szlaków pieszych i rowerowych. Można stąd łatwo dotrzeć do atrakcji regionu, a wieczory umila bliskość zbiornika Czorsztyńskiego. W samym Falsztynie na uwagę zasługuje kapliczka w dawnym spichlerzu i zabytkowy cmentarz – miejsca spajające współczesność z historią tego niezwykłego zakątka Spisza.
