W zacisznym zakątku Małych Pienin, w malowniczej wsi Jaworki, wznosi się skromna, lecz niezwykle cenna architektonicznie i historycznie świątynia – dawna cerkiew greckokatolicka pw. św. Jana Chryzostoma. Zbudowana w 1798 roku, dziś pełni funkcję kościoła filialnego, ale jej mury wciąż opowiadają historię Łemków – ludu, który przez wieki zamieszkiwał te ziemie.
Świątynia na pograniczu światów
Cerkiew powstała w miejscu wcześniejszej, drewnianej świątyni z 1680 roku, tuż po utworzeniu unickiej parafii w Jaworkach, obejmującej również przysiółki Biała Woda i Czarna Woda. Wzniesiona została według wzorców architektury józefińskiej, propagowanej przez cesarza Józefa II dla „tolerowanych” wyznań w monarchii habsburskiej. Prosta, klasycystyczna bryła z elementami późnobarokowymi miała podkreślać skromność, ale też podporządkowanie administracji cesarskiej.
Zbudowana z kamienia sprowadzanego ze słowackich Drużbaków, cerkiew została otynkowana i nakryta siodłowym dachem, pierwotnie pokrytym gontem. Charakterystyczną dominantą jest wieża zwieńczona baniastą kopułą z latarnią, natomiast na kalenicy nawy wznosi się smukła wieżyczka o podobnym zakończeniu. Mimo zewnętrznej surowości wnętrze świątyni zaskakuje bogactwem detalu i koloru.
Wnętrze pełne ducha epoki i sztuki sakralnej.
Centralnym punktem wyposażenia cerkwi jest rokokowy ikonostas z końca XVIII wieku, zachwycający rozmachem i ornamentyką. Wśród ikon znajduje się wizerunek patrona świątyni – św. Jana Chryzostoma – jednej z najważniejszych postaci Kościoła wschodniego. Ikonostas uzupełniają liczne złocenia, rzeźbione kolumny i liczne detale, które nadają wnętrzu splendoru.
W 1926 roku wnętrze zostało ozdobione przez malarza Andrija Demkowicza polichromią figuralną i ornamentalną. Jej dekoracyjne motywy oraz żywa kolorystyka wprowadzają element duchowej głębi i artystycznej harmonii. Sklepienie kolebkowe z lunetami, wydatne pilastry i chór muzyczny wsparty na potrójnej arkadzie nadają przestrzeni wyjątkowy rytm. Na chórze widnieje napis w języku cerkiewnosłowiańskim – języku modlitwy i liturgii greckokatolickiej.
Świątynię uzupełniają cztery boczne ołtarze (dziś pozbawione oryginalnych obrazów), ambona oraz obraz św. Jana Ewangelisty. Szczególnym świadectwem dawnego kultu są również pocerkiewne feretrony – dwustronne obrazy noszone podczas procesji.
Dzieje parafii i dramat wysiedlenia
W XIX i XX wieku przez parafię przewinęło się wielu duchownych, z których najdłużej posługiwał Ignacy Ryniawiec (1853–1904). Ostatnim greckokatolickim proboszczem był ks. Jarosław Hura, który zakończył swoją posługę w tragicznych okolicznościach wysiedlenia Łemków w ramach akcji „Wisła” w 1947 roku.
Już rok wcześniej, w 1946, cerkiew została przejęta przez Kościół rzymskokatolicki i zaczęła służyć jako kościół filialny parafii w Szlachtowej, pod nowym wezwaniem św. Jana Chrzciciela. Przed opuszczeniem Jaworek przez ludność łemkowską zakopano cerkiewne dzwony, chcąc ocalić choć część dziedzictwa przodków.
Zabytek ocalony od zapomnienia
Cerkiew została wpisana na listę zabytków już w 1964 roku, co pomogło uchronić ją przed dewastacją i zapomnieniem. Na początku XXI wieku przeszła gruntowną renowację: wymieniono pokrycie dachowe na miedziane, odnowiono ikonostas, osuszono ściany i zainstalowano nowoczesne ogrzewanie geotermalne. Dzięki temu dziś obiekt nie tylko trwa, ale nadal pełni funkcję sakralną i jest dostępny dla wiernych oraz turystów.
Świadek historii i kultury pogranicza
Cerkiew św. Jana Chryzostoma w Jaworkach to nie tylko zabytek architektury sakralnej, ale i pomnik wielokulturowości regionu. Wokół niej znajduje się stary cmentarz parafialny z połemkowskimi nagrobkami, a we wnętrzu – echo dawnych modlitw w języku starocerkiewnym. To miejsce, gdzie historia styka się z duchowością, a pamięć o Łemkach – mimo upływu lat – nie gaśnie.
