Biała Woda (łem. Біла Вода) to obecnie część wsi Jaworki w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim, na terenie gminy Szczawnica. Położona w malowniczej dolinie potoku Biała Woda, kryje w sobie fascynującą, a zarazem tragiczną historię, której ślady są widoczne do dziś. Dzisiaj prezentujemy nie publikowane dotychczas fotografie Białej Wody sprzed blisko 40 lat.
Początki osadnictwa
Historia Białej Wody sięga drugiej połowy XIV wieku, kiedy to tereny te zaczęli wykorzystywać do wypasu Wołosi – pasterski lud pochodzenia bałkańskiego. Z czasem zaczęli się oni osiedlać w dolinach, a powstała wieś została lokowana na prawie wołoskim.
W XVII wieku wieś rozwijała się w oparciu o gospodarkę pasterską i rolnictwo. W 1651 roku mieszkało tu 9 zagrodników, którzy odrabiali po 12 dni pańszczyzny i byli zobowiązani do służby wojskowej.
Życie codzienne i zajęcia mieszkańców
Mieszkańcami Białej Wody byli Rusini – Łemkowie, którzy utrzymywali się głównie z pasterstwa, ale także z uprawy roli. Lasy karczowano pod pola, które z czasem uległy dużemu rozdrobnieniu.
Wieś zasłynęła także z unikatowego rzemiosła – druciarstwa. Mieszkańcy naprawiali potłuczone garnki gliniane, łącząc je chlebem żytnim i wzmacniając drutem. Biała Woda była wręcz niepisaną „stolicą druciarzy”, a jej mieszkańcy wędrowali ze swym rzemiosłem aż do Warszawy i Kijowa. W latach 1738–1739 w Białej Wodzie wydobywano topniki i rudę żelaza dla huty w pobliskiej Szlachtowej.
Biała Woda w okresie międzywojennym
W 1931 roku wieś liczyła 110 zagród i 494 mieszkańców. Gospodarstwa były dobrze rozwinięte: hodowano 21 koni, 323 krowy i 411 owiec. Biała Woda była częścią Rusi Szlachtowskiej, oddzielonej od reszty Łemkowszczyzny pasmem Radziejowej i doliną Popradu. Dzięki temu na życie mieszkańców wpływały zarówno tradycje polskie, jak i słowackie.
Wysiedlenie i zniszczenie wsi
Dramatyczny punkt zwrotny w historii Białej Wody nadszedł po II wojnie światowej. W 1947 roku, w ramach akcji „Wisła”, cała ludność została wysiedlona, a zabudowania wsi spalone. Z całej miejscowości ocalał tylko jeden dom (na dawnym osiedlu Kornaje) oraz murowana, gontem kryta kapliczka, która stoi do dziś przy wejściu do rezerwatu.
Do naszych czasów przetrwały także fundamenty dawnych domów, zdziczałe sady i drzewa, a na stokach wciąż widoczne są tarasy dawnych pól uprawnych.
Losy powojenne i rezerwat przyrody
Po wysiedleniu Łemków przez pewien czas wieś była wykorzystywana do wypasu owiec potem wieś została zasiedlona powtórnie, głównie przez ludność ze Spisza i Podhala. Na terenie dawnej wsi Biała Woda w dolinie potoku utworzono w 1963 rezerwat przyrody Biała Woda, jeden z najładniejszych rezerwatów Pienin, licznie odwiedzany przez turystów. Na dawnych polach uprawnych prowadzony jest tzw. wypas kulturowy owiec i bydła, a przez teren wsi prowadzą popularne szlaki turystyki pieszej, rowerowej i konnej.
Przyczyną dużej ich popularności są rozległe widoki na Pieniny, Tatry, Beskid Sądecki, Gorce i słowackie góry, jakie roztaczają się z otwartych, bezleśnych partii wierzchołkowych wzniesień ponad doliną Białej Wody. Niestety, akcja ich zalesiania prowadzona przez Nadleśnictwo Krościenko niewątpliwie spowoduje spadek ich atrakcyjności turystycznej.
Współczesny status
1 stycznia 2008 roku obszar Białej Wody został wyłączony z administracji miasta Szczawnicy i przyłączony do nowo powstałej wsi Jaworki. Otrzymał status części wsi ze względu na swoje historyczne znaczenie.
Dziedzictwo Białej Wody
Historia Białej Wody to opowieść o pasterstwie, rzemiośle i ciężkiej pracy na roli, ale także o wysiedleniach i pustce, jaka po nich pozostała. Dziś dawna wieś żyje w pamięci, w zachowanych kapliczkach i śladach dawnych domostw, a także w krajobrazie rezerwatu, który przyciąga tysiące turystów.
Pod filmem więcej archiwalnych zdjęć Białej Wody.
