W sercu malowniczej miejscowości Szlachtowa, położonej u podnóża Pienin, wznosi się imponująca świątynia, która przez ponad sto lat była świadkiem burzliwej historii regionu. Dawna cerkiew greckokatolicka, dziś kościół rzymskokatolicki pw. Matki Bożej Pośredniczki Łask, stanowi nie tylko perłę architektury sakralnej, ale także symbol przemian kulturowych i duchowych społeczności zamieszkującej te tereny.
Początki duchowości w Szlachtowej
Pierwsze wzmianki o Szlachtowej pochodzą z 1391 roku. W 1542 roku, dzięki fundacji Achacego Jordana z Zakliczyna, erygowano tu parafię greckokatolicką, obejmującą także sąsiednie wsie: Jaworki, Białą Wodę i Czarną Wodę. W XVII wieku wzniesiono drewnianą cerkiew w stylu zachodniołemkowskim, przypominającą podhalańskie kościółki. W 1741 roku dziedzic Paweł Sanguszko ofiarował cerkwi srebrny kielich, a w 1546 roku parafia otrzymała bogato zdobiony ewangeliarz. Niestety, cerkiew została rozebrana około 1905 roku, a część jej wyposażenia trafiła do Muzeum Diecezjalnego w Przemyślu.
Budowa nowej świątyni
W 1895 roku paroch Jan Durkot rozpoczął budowę nowej, murowanej cerkwi, mimo protestów części mieszkańców związanych z wysokimi kosztami. Projekt przewidywał budowlę na planie krzyża greckiego z centralną kopułą. W 1907 roku doszło do katastrofy budowlanej – zawaliła się środkowa kopuła. Budowę ukończono w 1909 roku, a wykończenie wnętrza trwało do 1920 roku. Świątynię zaprojektował architekt Jan Grabowski, a prace budowlane prowadził Podolecki.
Architektura i wnętrze
Kościół w Szlachtowej to przykład eklektycznej architektury sakralnej z wpływami bizantyjskimi. Zbudowany z kamienia i otynkowany, posiada trzy kopuły – centralna nad skrzyżowaniem naw jest największa, a dwie boczne są niższe i symetryczne. Kopuły wznoszą się na ośmiobocznych tamburach z półkolistymi oknami, zwieńczone latarniami i łacińskimi krzyżami. Elewacje zdobią fryzy konsolkowe i fragmenty nieotynkowanego kamienia.
Wnętrze świątyni zachwyca polichromią figuralną i ornamentalną z 1919 roku oraz freskami przedstawiającymi sceny biblijne, takie jak Zwiastowanie, Boże Narodzenie, Ukrzyżowanie i Koronacja Marii. Prezbiterium oddzielone jest od nawy głównej ikonostasem wykonanym w 1927 roku przez artystów ze Szkoły Lwowskiej. Obrazy namalowane na płótnie przedstawiają postacie w strojach charakterystycznych dla kultury polskiej, z lokalnymi rysami twarzy.
W prezbiterium znajduje się ołtarz główny z XIX-wiecznym tabernakulum w kształcie świątyni oraz obraz Matki Boskiej Częstochowskiej z 1976 roku, wykonany przez księdza Leopolda Bandurskiego. Przed ikonostasem stoi ołtarz posoborowy z 1979 roku. Ambona z XVIII wieku ozdobiona jest postaciami czterech Ewangelistów w stylu tzw. „chłopskiego baroku”.
Przemiany po II wojnie światowej
Po zakończeniu II wojny światowej, w ramach Akcji „Wisła” (1947–1950), wysiedlono z Rusi Szlachtowskiej prawie wszystkich Łemków, w tym ostatniego parocha Dionizego Senetę, który zmarł w 1956 roku w Miastku na Pomorzu Zachodnim. Na miejsce wysiedlonych osiedlono mieszkańców sąsiednich wsi, wyznania rzymskokatolickiego. Plebanię objął ksiądz Józef Ciastoń, a w 1951 roku biskup Jan Stepa erygował parafię rzymskokatolicką. W 1952 roku zmieniono wezwanie świątyni z „Matki Boskiej Pokrownej” na „Matki Boskiej Pośredniczki Łask”.
Dzwonnica i otoczenie
Przed wejściem do kościoła znajduje się dzwonnica parawanowa w stylu bizantyjskim z 1922 roku, wbudowana w kamienne ogrodzenie placu przykościelnego. Posiada trzy arkady na dzwony; w jednej z nich znajduje się dzwon „Maria” odlany w 1957 roku przez odlewnię Felczyńskich w Przemyślu. Środkowa arkada, nieco wyższa, zwieńczona jest małą arkadką z sygnaturką. W środkowej arkadzie umieszczono kapliczkę z figurką Matki Bożej, zbudowaną przez księdza Leopolda Bandurskiego.
Dziedzictwo kulturowe
Kościół, dzwonnica i cmentarz cerkiewny w Szlachtowej są wpisane do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stanowiąc ważne elementy dziedzictwa kulturowego regionu. Świątynia ta, będąca świadkiem przemian historycznych i kulturowych, łączy w sobie tradycje wschodniego i zachodniego chrześcijaństwa, będąc miejscem modlitwy i refleksji dla kolejnych pokoleń mieszkańców Pienin.
Dziś kościół Matki Bożej Pośredniczki Łask w Szlachtowej nie tylko pełni funkcje religijne, ale także przyciąga turystów i miłośników historii, oferując możliwość zwiedzania i poznania bogatej przeszłości tego niezwykłego miejsca.
Materiał oryginalny. Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie materiału tylko za zgodą redakcji (MMC)
