Jeszcze 50 lat temu Sromowce Niżne były cichą, rolniczą wsią ukrytą między Dunajcem a Trzema Koronami. Dziś to jedno z najważniejszych miejsc turystycznych Pienin – punkt startowy spływu Dunajcem, brama na Trzy Korony i przykład tego, jak bardzo krajobraz i życie mieszkańców potrafią zmienić się w jednym pokoleniu. Archiwalne zdjęcie z 1976 roku pokazuje wieś, której już nie ma – a współczesny widok z Trzech Koron mówi więcej o tych przemianach niż setki statystyk.
Sromowce Niżne to malownicza wieś pienińska u podnóża Trzech Koron (982 m n.p.m.),powstała w pierwszej połowie XIV wieku i związana z zakonem klarysek ze Starego Sącza, pierwszych właścicielek Sromowiec, dziś licząca ok. 1 060 mieszkańców. Po reformie administracyjnej w 1975 r. znalazła się w woj. nowosądeckim, a od 1999 r. należy do Małopolski. Przez dziesięciolecia gospodarka wsi opierała się na rolnictwie przyzagrodowym i hodowli zwierząt (zwłaszcza owiec), a znaczna część gruntów objęta była uprawą i łąkami. Zalesienie gminy Czorsztyn (44,7% powierzchni) oraz trudna przyroda Pienin powodowały jednak, że gospodarstwa rolne były niewielkie i mało wydajne. Po 1989 r. nastąpiła stopniowa zmiana profilu – coraz więcej mieszkańców porzucało tradycyjne rolnictwo, a przybywało działających w turystyce pensjonatów, agroturystyk i usług turystycznych.
Jednym z istotnych punktów zwrotnych w dziejach Sromowiec Niżnych był wodny impuls gospodarczy – wybudowanie w Niedzicy zapory ziemnej (oddanej do użytku w 1997 r.) utworzyło Zalew Czorsztyński, otwierając nowe możliwości rekreacyjne i łowieckie. Powstanie sztucznego jeziora przyciągnęło zagranicznych turystów i rozwój sportów wodnych, a całościowo zapoczątkowało przebudowę lokalnej ekonomii. W latach 2000-2010 wieś zyskała nowe inwestycje: w 2006 r. otwarto charakterystyczną 120-metrową kładkę rowerowo-pieszą na Dunajcu, łączącą Sromowce Niżne z Czerwonym Klasztorem na Słowacji. W 2007–2008 w Sromowcach powstała nowoczesna oczyszczalnia ścieków i skanalizowano wieś. Obecnie działania samorządu obejmują dalszą modernizację dróg wiejskich, placów sportowych i inwestycje w infrastrukturę turystyczną.
Tradycyjne zajęcia mieszkańców vs. współczesność
Przez wiele dekad wieś opierała się na górskim rolnictwie i pracy w lesie. Hodowano krowy i owce na górskich łąkach, a okoliczne lasy dawały sezonową pracę przy wyrębie i pasieniu zwierząt. Jak podkreśla plan rozwoju gminy Czorsztyn, rolnictwo w regionie charakteryzuje się silnym rozdrobnieniem i niską rentownością. Z biegiem czasu rolnictwo traciło znaczenie (młodzi ludzie wyjeżdżali za pracą), podczas gdy stopniowo rosła rola turystyki. Dziś wielu mieszkańców prowadzi pensjonaty, gospodarstwa agroturystyczne lub obsługuje ruch turystyczny (usługi, gastronomia). W Sromowcach Niżnych działa też kilka sklepów spożywczych i restauracji obsługujących letników.
Turystyka i infrastruktura turystyczna
Walory przyrodnicze Sromowiec przyciągały turystów już w XIX w. W 1832 r. zainaugurowano tu organizowane spływy tratwą przez Przełom Dunajca. Na początku XX w. funkcjonowała tu stacja Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, a w 1930 r. otwarto Schronisko „Trzy Korony” (dawne Schronisko Śląskie). Polskie Stowarzyszenie Flisaków Pienińskich, założone w 1934 r., działa nieprzerwanie do dziś . Po 1989 r. pojawiły się pierwsze prywatne kwatery i agroturystyki. W 1992 r. powstało Biuro Obsługi Turystycznej „Czorsztyn” promujące noclegi i atrakcje regionu, a lokalni przedsiębiorcy zaczęli inwestować w standard wyposażenia (np. łazienki, Internet).
We wsi i jej najbliższej okolicy powstała baza noclegowa: gospodarze oferują pokoje gościnne, funkcjonują domy wczasowe i agroturystyka, a liczba miejsc noclegowych rośnie z roku na rok. Przez miejscowość prowadzą szlaki piesze (m.in. żółty szlak ze Sromowiec do schroniska Trzy Korony przez Wąwóz Szopczański) oraz ścieżki rowerowe biegnące wzdłuż Dunajca do Czerwonego Klasztoru. To stąd turyści najczęściej ruszają na Trzy Korony, Sokolicę czy Górę Zamkową z jaskinią św. Kingi – wszystkie te atrakcje podkreślają wyjątkową wartość krajobrazu. Otwarcie kładki na Dunajcu w 2006 r. dodatkowo umożliwiło piesze i rowerowe wycieczki do słowackiego klasztoru oraz stworzyło turystyczną pętlę łączącą ścieżki z Polski i Słowacji.
Spływ Dunajcem i rola PPN
Spływ tratwami przez Przełom Dunajca – obok wejścia na Trzy Korony – jest najważniejszą letnią atrakcją regionu. Już przed II wojną światową organizowano uroczyście spływy turystyczne. Dziś tratwy wypływają z przystani zlokalizowanej w Sromowcach Kąty (niedaleko Sromowiec Niżnych), a flisacy obsługują dwie trasy (do Szczawnicy i Krościenka). Spływ ma istotne znaczenie gospodarcze – jest źródłem dochodu dla „flisaków” oraz przynosi wpływy do Pienińskiego Parku Narodowego (turyści kupują bilety na szlak wodny). Przykładowo, w 2016 r. usługi pienińskich flisaków (Pienińskiego Stowarzyszenia Flisaków) wykorzystało rekordowo ponad 330 tys. turystów. Spływ ten jednocześnie promuje walory przyrodnicze Pienin. Dzięki spływowi oraz utworzeniu Pienińskiego Parku Narodowego (założonego już w 1932 r.) region zyskał ochronę przyrody i infrastrukturę dla zwiedzających (szlaki, ścieżki edukacyjne).
Rozwój zabudowy i krajobrazu
W ostatnich dekadach nastąpił wyraźny przyrost zabudowy mieszkaniowej i turystycznej w Sromowcach Niżnych, zwłaszcza wzdłuż głównej drogi miejscowości i wzdłuż Dunajca. Widać to porównując stare i nowe zdjęcia z tego samego miejsca: przed laty we wsi dominowały pola uprawne, a zabudowa była skromna (kilkadziesiąt domów). Na współczesnych fotografiach panoramicznych powstałych po 2020 roku widać znacznie więcej budynków o czerwonych dachach, uporządkowane działki i sieć nowych dróg. Wieś rozrosła się ku górze i w kierunku doliny, a parcelacja pól jest znacznie gęstsza. Modernizacja infrastruktury (drogi, kanalizacja, kładki) i zapełnienie pierwotnie otwartych terenów nowymi kwaterami turystycznymi zmienia krajobraz: pola zostały podzielone na mniejsze działki, a niektóre tradycyjne łąki zastąpiły sady, ogrody czy parkingi. Jednocześnie w centrum wsi zachował się zabytkowy kościół św. Katarzyny z XVI w., przypominający wielowiekową historię Sromowiec.
Archiwalne zdjęcie Sromowiec Niżnych wykonane w 1976 r. przez Wojciecha Wnęka na aparacie Praktika TL i filmach Orwo NRD ukazuje typowy obraz z lat minionych – wielobarwne łany pól uprawnych i bardzo nieliczną zabudowę przy zakolu Dunajca. Dziś obszar ten jest prawie w całości zabudowany domami mieszkalnymi i pensjonatami, a pola zostały podzielone na małe działki rodzinne. Rozwój bazy noclegowej i budownictwa istotnie zmniejszył rolniczy charakter panoramy.
Bardziej współczesny widok Sromowiec Niżnych z nieco innej perspektywy (fot. UG Czorsztyn) ilustruje tę zmianę: po prawej stronie łuku Dunajca rozwinęły się zabudowania Sromowiec Niżnych, widać domy letniskowe i nową sieć dróg. Kładka rowerowo-piesza (na dole przy brzegu) oraz ułożone parcele dowodzą intensywnego wykorzystania przestrzeni na cele turystyczne. W porównaniu z widokiem z 1976 r. skala zabudowy jest znacznie większa, a pola uprawne (widoczne jako regularne pasy w pierwszym zdjęciu) dziś niemal całkowicie zanikają pod zabudową i ogrodami.
Historia Sromowiec Niżnych od lat 70. XX wieku do współczesności pokazuje, jak w ciągu jednego pokolenia niewielka wieś pienińska może przejść głęboką przemianę społeczną, gospodarczą i krajobrazową. Od rolniczej osady żyjącej w rytmie Dunajca i gór Sromowce stały się ważnym punktem turystycznym regionu, zachowując jednocześnie swoją tożsamość i związki z tradycją. Widok z Trzech Koron – dawniej niemal dziewiczy, dziś gęsto zabudowany – jest symbolicznym zapisem tych zmian. To opowieść o adaptacji do nowych czasów, ale też o odpowiedzialności za przyszłość jednego z najcenniejszych krajobrazów Pienin.
