Najbardziej znany obiekt na terenie Czorsztyna – zamek Wronin, czyli ruiny średniowiecznego zamku Czorsztyn – wzniesiony został najprawdopodobniej w XII wieku. Według tradycji przekazanej przez Jana Długosza, właścicielem zamku w 1246 roku był Piotr Wydżga herbu Janina, szlachcic ziemi krakowskiej i krzyżowiec. Był on również właścicielem zamku Rytra, Łącka oraz zamku Lemiasz.
Początki i święta Kinga
Początki istnienia zamku wiążą się z działalnością św. Kingi, księżnej i Pani Sądeckiej. Tradycja głosi, że to właśnie z jej inicjatywy rozpoczęto budowę warowni, która miała chronić dolinę Dunajca i okoliczne szlaki handlowe prowadzące na Węgry. Prace archeologiczne potwierdziły istnienie wcześniejszych struktur drewnianych z końca XIII wieku. Natomiast wieża stołpowa, przypominająca wieże w Czchowie i Rytrze, pochodzi z XIV wieku.
Złoty wiek zamku – Kazimierz Wielki
Zamek przeżywał swój złoty wiek za panowania Kazimierza Wielkiego, który rozbudował go jako element systemu obronnego południowej granicy Królestwa Polskiego. Usytuowany na wyniosłej skale zamek pozwalał na kontrolę szlaków handlowych i znacznej części doliny Dunajca.
Ciekawostka: Zamek czorsztyński pełnił również funkcję komory celnej – kupcy wędrujący z Węgier do Polski musieli tu zatrzymać się i uiścić opłatę za przewóz towarów.
Na zamku gościli królowie: Kazimierz Wielki, Ludwik Węgierski, Jadwiga Andegaweńska oraz Władysław Warneńczyk.
Powstanie Kostki-Napierskiego i Baszta Baranowskiego
W latach 1629–1643 zamek przeszedł gruntowną przebudowę za starosty Jana Baranowskiego. Powstała wtedy czterokondygnacyjna Baszta Baranowskiego, która do dziś dominuje nad ruinami.
W 1651 roku, podczas powstania chłopskiego na Podhalu, zamek został opanowany przez buntownika Aleksandra Kostkę-Napierskiego, który chciał wzniecić antyszlacheckie powstanie. Po dwóch dniach oblężenia zamek został odbity przez wojska biskupa krakowskiego Piotra Gembickiego. Kostka-Napierski został schwytany, a następnie wbity na pal na Wawelu – była to jedna z najbardziej brutalnych egzekucji w historii Polski.
Ciekawostka: Legendy głoszą, że duch Kostki-Napierskiego do dziś nawiedza ruiny zamku – szczególnie w czasie burzy…
Upadek i ruina
Początek upadku zamku miał miejsce w latach 1734–1735, gdy został zdewastowany przez wojska kozackie podczas walk o tron między Augustem III Sasem a Stanisławem Leszczyńskim.
W 1790 roku uderzenie pioruna spaliło dachy zamku, co znacząco przyspieszyło jego niszczenie. W 1819 roku dobra czorsztyńskie wraz z ruinami zakupiła rodzina Drohojowskich, która przeprowadziła drobne prace konserwatorskie i urządziła małe muzeum w rotundzie pod zamkiem. Ta została później przekształcona w kaplicę flisacką, związaną z tradycją spływu Dunajcem.
Ciekawostka: W XIX wieku romantyczni podróżnicy i malarze, m.in. Juliusz Kossak, odwiedzali ruiny zamku, które stały się symbolem nostalgii za dawną Polską.
Renowacje i nowe życie zamku
Pierwsze poważne prace zabezpieczające ruiny zamku przeprowadzono w latach 1951–1957 pod kierunkiem prof. Alfreda Majewskiego. Badania archeologiczne prowadzili m.in. Saba J. Dobrzański i Andrzej Żaki.
W 1992 roku rozpoczęto kompleksowe prace konserwatorskie, które trwają do dziś. W 1996 roku zamek przeszedł pod opiekę Pienińskiego Parku Narodowego i został udostępniony do zwiedzania.
Ciekawostka: Dziś zamek w Czorsztynie jest jedną z największych atrakcji Pienin. Z jego murów rozpościera się widok na Jezioro Czorsztyńskie oraz na zamek w Niedzicy, z którym tworzy malowniczą „parę zamków nad jeziorem” – rzadki przykład dwóch zamków strzegących przeciwległych brzegów rzeki (dziś zalanej przez zaporę).
